Liturgia Sacra. Liturgia - Musica - Ars

Architektura sacrum w czasach płynnej nowoczesności

Mieczysław Leniartek — 2025-12-17

Celem pracy jest zbadanie wpływu uwarunkowań społecznych, politycznych i ekonomicznych charakterystycznych dla płynnej nowoczesności na współczesną architekturę sakralną. Widoczne są tu różnorodne postawy twórcze kładące nacisk na rozwiązywanie różnorodnych problemów środowiskowych, stymulowanie rozwoju gospodarki, a także poszukiwanie odpowiednich dla przekazywanych treści środków wyrazu. Dotyczy to także architektury sakralnej, która projektowana jest w oparciu o nowe przesłanki teologiczne, liturgiczne, socjologiczne i estetyczne, z uwzględnieniem przy tym szerszych zjawisk współczesności, jak niestabilność, komercjalizacja i ideologizacja kultury. W pracy przyjęto metodę badawcza polegająca na połączeniu analizy różnorodnych rozwiązań architektonicznych kościołów z szerszym kontekstem kulturowym. Celem badania jest ukazanie wpływu architektury sakralnej na formację sfery duchowej w ponowoczesności.

Książęca, szlachecka i miejska reformacja w Europie Środkowej i jej wpływ na sztukę. Śląsk i kraje ościenne

Marcin Wislocki — 2025-12-17

Opracowanie stanowi próbę prezentacji sposobów, w jaki reformacja książęca, szlachecka i miejska odzwierciedliły się w treściach i funkcjach ideowych dzieł sztuki kościelnej oraz świeckiej XVI i początków XVII wieku. W tym celu zostały przedstawione strategie artystyczne wykorzystane w wybranych przykładach fundacji dokonanych przez wymienione środowiska na terytoriach i w centrach Europy Środkowej ze szczególnym uwzględnieniem Śląska.

Sposób manifestacji konfesji ewangelickiej stanowił wypadkową czynników nie tylko wyznaniowych, lecz także społecznych, politycznych czy wreszcie stricte artystycznych. Jednakże niezależnie od różnorodności dzieł objętych analizą, łączy je fakt, że za ich sprawą całe przestrzenie kościelne stawały się swoistą wizualizacją luterańskiej doktryny dwóch królestw (zwei Reiche-Lehre) – obrazem chrześcijańskiej wspólnoty pojmowanej zarówno jako fenomen w swych uwarunkowaniach doczesnych oraz społecznych, jak i w swoim teologicznym kontekście związanym z historią zbawienia, tj. jako communio sanctorum. Co istotne, nie tylko Saksonia jako centrum reformacji luterańskiej, lecz także Śląsk – miejsce szybkiej i twórczej jej recepcji, dostarczają wyjątkowe i godne uwagi przykłady.

„Kult w duchu i prawdzie” oraz „rozumna służba Boża” jako definicje kultu chrześcijańskiego. Studium biblijno-tomistyczne

Bogusław Migut — 2025-12-17

Artykuł podejmuje próbę integralnego ujęcia istoty kultu chrześcijańskiego w dwóch komplementarnych perspektywach: biblijnej i tomistycznej. W części biblijnej autor analizuje fragmenty J 4, 23 oraz Rz 12, 1, ukazując kult jako trynitarne dzieło: Ojca, objawione w Chrystusie i urzeczywistnione w Duchu Świętym. Oddawanie czci „w duchu i prawdzie” oznacza kult autentyczny, zakorzeniony w łasce, który obejmuje całego człowieka, rozum, wolę i uczucia, oraz prowadzi do przemiany życia. Z kolei „rozumna służba Boża” to egzystencjalna odpowiedź człowieka na zbawienie, polegająca na świadomym, wolnym i wspólnotowym oddaniu siebie Bogu. W części tomistycznej kult ukazany jest przez pryzmat cnoty religijności, która jako cnota moralna porządkuje relację człowieka do Boga w świetle rozumu i woli. Św. Tomasz z Akwinu wskazuje, że prawdziwy akt kultu wypływa z rozumu, który rozpoznaje Boga jako Najwyższe Dobro, oraz z woli, która pragnie oddać Mu należną cześć. Uczucia zmysłowe mają w tym procesie znaczenie drugorzędne i podporządkowane. Cnota religijności, jako rozumne i wolne dążenie ku Bogu, harmonizuje z biblijnym ujęciem kultu jako „kultu w duchu i prawdzie” oraz „rozumnej służby Bożej”.

O zdziwieniu w liturgii: zasada admirationem fidelium vitare

Dominik Ostrowski — 2025-12-17

Artykuł definiuje i omawia zasadę admirationem fidelium vitare („unikać zdziwienia wiernych”), dyskretnie pojawiającą się w dokumentach Kościoła, jako normę liturgiczną chroniącą duchową wrażliwość uczestników celebracji. Autor wskazuje, że zdziwienie, rozumiane jako emocjonalna, negatywna reakcja na liturgiczne nowości lub anomalie, może zakłócać przeżywanie misterium i osłabiać skuteczność łaski. Zasada ta opiera się na przewidywalności i uporządkowaniu liturgii (ordo) oraz na wyczuciu wiernych jako parametrze kościelnej oceny. Wskazuje się również na konieczność harmonii między emocjonalnością a trzeźwością liturgii rzymskiej (sobrietas), co czyni tę zasadę istotnym narzędziem we właściwym wdrażaniu reform liturgicznych.

Zmysły w liturgii: słuch

Karol Litawa — 2025-12-17

Pięć podstawowych zmysłów człowieka – wzrok, słuch, dotyk, węch i smak – stanowi ważny element komunikacyjny i angażujący w różny i właściwy dla siebie sposób człowieka w relacji do Boga podczas liturgii. Niniejszy artykuł stanowi próbę ukazania szczególnie zmysłu słuchu, który w wyjątkowy sposób angażuje człowieka do godnego i głębokiego przeżycia sprawowanej liturgii. Poza słuchaniem Bożego Słowa w czasie liturgii, zmysł słuchu jest ściśle związany i stanowi element konstytutywny każdej modlitwy, śpiewu oraz milczenia. Jeśli Bóg jako pierwszy wychodzi z inicjatywą do człowieka, obdarzając go swoim Słowem, to postawą najwłaściwszą i najbardziej logiczną jest słuchanie, które w konsekwencji prowadzi go do kontemplacji i nawrócenia.

Liturgia i sztuka

Janusz Stanisław Królikowski — 2025-12-17

Liturgia kościelna, która uobecnia zbawcze zniżanie się Boga do człowieka oraz uzewnętrznia relację wierzącego w jego wędrówce do Boga, już sama w sobie jest dziełem artystycznym. Jest to dość oczywisty fakt, w związku z czym już w punkcie wyjścia można powiedzieć, że ze swej natury liturgia pozostaje otwarta na sztukę.

Zamierzeniem niniejszego artykułu jest syntetyczne uzasadnienie tak postawionego zagadnienia. Zwracamy więc w nim uwagę na obecność kwestii sztuki w Starym Testamencie, następnie omawiamy kwestię relacji między tajemnicą Chrystusa i sztuką. Sztuka, wyrastając z tego, co widzialne w Słowie wcielonym, w nowym przymierzu bierze na siebie zadanie głoszenia „tego, co było od początku” i czego niektórzy doświadczyli zmysłowo, to znaczy: „widzieli”, „słyszeli”, „kontemplowali”, a nawet „dotykali”. Słowo wcielone - Życie wieczne, które stało się widzialne - budzi w tym, kto widzi, radosne świadectwo, czyli prowadzi do pełnego przeżywania wiary. W sposób szczególny to pryncypium urzeczywistnia się w liturgii sakramentów, a więc w jej świętych obrzędach. Stają się one, z kolei, szkołą kontemplacji i wyrażają oczekiwanie na ostateczne przemienienie człowieka w Bogu. Liturgia jest jedną z podstawowych inspiracji dla sztuki, a sztuka rodząca się z tej inspiracji doznaje szczególnego ożywienia w doświadczeniu Kościoła i wierzących.

W świetle przeprowadzonych analiz można powiedzieć, że związek liturgii i sztuki stanowi kwestię, która wpisuje się w najbardziej wewnętrzną logikę działania Bożego i ludzkiej odpowiedzi na inicjatywę Bożą. Z tej też racji można stwierdzić, że liturgia jest i pozostanie permanentnie otwarta na sztukę.

Dostępność kościołów dla wiernych w celu modlitwy przed Najświętszym Sakramentem. Kan. 937 Kodeksu Prawa Kanonicznego

Jerzy Adamczyk — 2025-12-17

Celem artykułu jest ukazanie zagadnienia dostępności kościołów dla wiernych w celu adoracji Eucharystii. W jego pierwszej części przedstawiono problematykę adoracji, jako jednego z celów przechowywania Eucharystii w kościele. W drugiej części ukazano kwestię prawa wiernych do adoracji Eucharystii w kościele, natomiast część trzecia została poświęcona przyczynom zamknięcia kościoła poza oficjalnymi nabożeństwami. Całość artykułu zamykają wnioski i bibliografia.

Właściwe miejsce sprawowania liturgii sakramentu małżeństwa

Maciej Frankiewicz — 2025-12-17

Sakrament małżeństwa zawierany w Kościele Katolickim stanowi szczególny znak zjednoczenia, jakie dokonuje się między małżonkami na wzór miłości Chrystusa do Kościoła. Ma on wymiar eucharystyczny, a zatem jego liturgia jest zasadniczo związana z liturgią eucharystyczną. Sprawowanie liturgii sakramentu małżeństwa, zwłaszcza w czasie Eucharystii, wymaga wyboru godnego i właściwego ku temu miejsca.

Analiza przytoczonych dokumentów oraz opracowań prowadzi do wniosku, że za najbardziej właściwe miejsce zawarcia sakramentu małżeństwa należy uznać kościół parafialny jednego z nupturientów. Powinien on być zawsze pierwszym wyborem osób pragnących zawrzeć sakramentalny związek małżeński. Wszelkie odstępstwa od tej zasady powinny być uzasadnione istotnymi powodami oraz odbywać się za zgodą odpowiedniej władzy kościelnej. Szczególnie przypadki zawierania sakramentu małżeństwa poza miejscem świętym, wymagające zgody ordynariusza, nie powinny stawać się regułą, aby liturgia sakramentu małżeństwa, będąca wydarzeniem wspólnotowym Kościoła, pozostawała głęboko zakorzeniona w przestrzeni liturgicznej oraz życiu wspólnoty lokalnej.

Słowa kluczowe: sakrament małżeństwa, liturgia, małżeństwo, eucharystia, miejsce święte.

Święci Apostołowie Piotr i Paweł w obrzędach inauguracji pontyfikatu biskupa rzymskiego

Dawid Makowski — 2025-12-17

Prezentowany artykuł przedstawia rolę świętych Apostołów Piotra i Pawła w obrzędach inauguracji pontyfikatu biskupa rzymskiego. Dwaj święci, którzy ponieśli śmierć męczeńską
w Rzymie, stali się dwoma filarami Kościoła. Z tego względu zajmują oni ważne miejsce podczas liturgii papieskiej, w której nowo wybrany papież uroczyście zainauguruje swój pontyfikat. Niniejszy artykuł ma za cel podkreślić rolę tych świętych w odniesieniu do pontyfikatu biskupa Rzymu, zauważając jednocześnie znaczenie poszczególnych wzmianek modlitewnych na ich temat. Tekst podzielono na trzy części. Pierwsza z nich dotyczyć będzie ogólnego znaczenia kultu świętych w liturgii oraz pobożności ludowej. Druga przedstawi ramowy przebieg obrzędów inauguracji pontyfikatu papieskiego z jednoczesnym zauważeniem modlitw, w których pojawiają się święci Piotr i Paweł. W trzeciej części dokonana zostanie natomiast analiza wymienionych uprzednie tekstów, co pozwoli dostrzec przyczynę wspominania o tych dwóch świętych. Dzięki temu możliwe będzie dostrzeżenie roli, jaką odgrywają Apostołowie Piotr i Paweł w obrzędach pontyfikatu biskupa rzymskiego.

Kapelmistrz wrocławskiej katedry oraz profesor i doktor honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego (Artykuł recenzyjny)

Remigiusz Józef Pośpiech — 2025-12-17

Wspomnienie 318 Ojców soboru nicejskiego w liturgii ormiańskiej

Jakub Szyszko — 2025-12-17

Artykuł poświęcony jest recepcji soboru nicejskiego w liturgii ormiańskiej, która wykształciła własne święto wspominające 318 ojców I soboru powszechnego. Analizie zostały poddane teksty hymnów liturgii godzin oraz formularz mszalny. W większości analizowane utwory odwołują się w swojej treści do trzech pierwszych soborów powszechnych i są używane także na wspomnienia soborów w Konstantynopolu i Efezie. Główne wątki analizowanych tekstów liturgicznych są następujące: pochwała ojców soborowych i ukazanie ich jako strażników wiary, podkreślenie prawd o Bóstwie Syna Bożego oraz opieka Bożej Opatrzności nad rozwojem doktryny Kościoła. Teksty te swoją tematyką wykazują pewne podobieństwo do hymnografii liturgii bizantyjskiej, która również wykształciła podobne święto. Biorąc pod uwagę czas powstania tekstów w obydwu tradycjach, można uznać za prawdopodobne, że święto 318 Ojców przeniknęło do liturgii ormiańskiej z Bizancjum.

Sprawozdanie z XVI sympozjum liturgicznego Ad Fontes Liturgicos Kluż-Napoka, 23–24 października 2025 r.

Mateusz R. Potoczny — 2025-12-17

Sprawozdanie z 60. Sympozjum Wykładowców Liturgiki na Wydziałach Teologicznych i w Wyższych Seminariach Duchownych

Iwona Kopacz — 2025-12-17

Emocje w liturgii. Sanktgalleńska tristrofa jako emocjonalny wyraz egzegezy Słowa Bożego

Susi Ferfoglia — 2025-12-17

Celem artykułu jest ukazanie roli emocji w przeżywaniu liturgii poprzez zjawisko pulsacji unisoniczncyh, a w tym ściślej tristrofy, występujące w repertuarze gregoriańskim. Wnikliwa analiza znaku neumatycznego tristrofy rozumianej w szerszym kontekście słowno-litrugicznym, pozwala wyciągnąć wnioski dla współczesnego przezywania liturgii rozumianej jako czynne uczestnictwo (participatio actuosa) angażujące emocje człowieka.

Praktyka wykonawcza plain-chant w XIX wieku: Antoine Hellé i jego "Méthode pour l'harmonisation du plain-chant" (1867)

Miłosz Aleksandrowicz — 2025-12-17

Niniejszy artykuł omawia praktykę organowej harmonizacji monodii liturgicznej (plain-chant) wypracowaną przez Antoine’a Hellégo, francuskiego organistę i muzyka kościelnego działającego w połowie XIX wieku. Praktykę tę wyłożył w podręczniku Méthode pour l'harmonisation du plain-chant (1867). Jego metoda, nawiązująca do innych współczesnych mu koncepcji zaproponowanych przez m.in. przez Gevaerta (Méthode pour l'enseignement du plain-chant et la manière de l'accompagner, 1856) czy Niedermeyera i Ortigue’a (Traité théorique et pratique de l'accompagnement du plain-chant, 1857), jest bardzo cennym źródłem wiedzy na temat rozwoju i ewolucji wielogłosowych praktyk w muzyce liturgicznej, które pojawiły się we francuskiej liturgii XIX stulecia – zwłaszcza w świątyniach znajdujących się w niewielkich miejscowościach i na prowincji. Opisana przez Hellégo praktyka harmonizacji nie była bowiem adresowana do organistów-wirtuozów, ale do organistów o przeciętym poziomie muzycznego wykształcenia, którzy odpowiadali za muzyczną oprawę liturgii mszalnej i officium divinum w świątyniach położonych na prowincji i mniejszych miejscowościach.

Opracowania Magnificat wybranych kompozytorów luterańskich XVII i 1. połowy XVIII wieku. Część 3: Jan Sebastian Bach.

Piotr Herok — 2025-12-17

W niniejszym artykule autor kontynuuje badania nad opracowaniami kantyku Magnificat wybranych kompozytorów luterańskich XVII i 1. połowy XVIII wieku, skupiając się na twórczości Jana Sebastiana Bacha. W części wprowadzającej autor zarysowuje sylwetkę kompozytora na tle uwarunkowań historyczno-religijno-kulturowych czasów jemu współczesnych. Następnie analizie zostają poddane kolejno: bachowskie Magnificat (BWV 243, BWV 243a), kantataMeine Seel erhebt den Herren (BWV 10) jak również dwa chorały organowe zatytułowane Meine Seele erhebt den Herren (BWV 648 i BWV 733). We wnioskach końcowych autor podkreśla posługiwanie się retoryką muzyczną przez J. S. Bacha zgodnie z tradycją wyznaczoną przez luterańskich twórców go poprzedzających, co w pełni koresponduje ze stanowiskiem Marcina Lutra wobec Maryi Panny.

Tragicomoedia seu Luctuosus Musici Chori de Passione Salvatoris Dei (1755) – alegoryczne oratorium pasyjne o. Karola Mikołaja Juniewicza OSPPE i Gaspara Ruthiniego jako dar klasztoru jasnogórskiego dla królowej polskiej Marii Józefy

Agnieszka Drożdżewska — 2025-12-17

Artykuł prezentuje nieznane szerzej alegoryczne oratorium pasyjne autorstwa o. Karola Mikołaja Juniewicza OSPPE i Gasparo Ruthiniego, które w 1755 r. zostało ofiarowane królowej Polski Marii Józefie Habsburg i zachowało się w postaci kompletnej w formie rękopiśmiennej w zbiorach dawnej kolekcji królewskiej w Dreźnie oraz fragmentarycznie jako makulatura muzyczna w zbiorach jasnogórskich. Zaprezentowano szczegółową charakterystykę źródeł oraz okoliczności dedykacji utworu, jak również ewentualnych okoliczności wykonania dzieła. Poruszono problematyczną kwestię autora warstwy muzycznej, jak również zwrócono uwagę na konstrukcję i podstawowe cechy muzyczne dzieła, nakreślono także dalsze perspektywy badawcze nad kompozycją, wpisującą się w skromnie zachowany nurt polskiej twórczości oratoryjnej.

Źródła do badania obrzędowości kolędniczej górali śląskich

Katarzyna Szyszka — 2025-12-17

Dr Katarzyna Szyszka

Uniwersytet Wrocławski

Instytut Muzykologii

ORCID: 0000-0002-1073-2710

Źródła do badania obrzędowości kolędniczej górali śląskich

Streszczenie

Artykuł poświęcony jest najstarszym, nielicznym źródłom dotyczącym obrzędów kolędowania górali z Beskidu Śląskiego. Należą do nich zapisy pieśni kolędowych z tego regionu zawarte kancjonałach, kantyczkach, zbiorach pieśniowych, czasopismach czy monografiach regionalnych, a także zapisy i nagrania fonograficzne dokonane po II wojnie światowej, w tym podczas Ogólnopolskiej Akcji Zbierania Folkloru na początku lat 50-tych (znajdujące się w Archiwum Fonograficznym Instytutu Sztuki PAN. Po wstępnym przeglądzie najważniejszych zapisów (rękopiśmiennych i drukowanych), mają miejsce bardziej szczegółowe opisy kolęd z Beskidu Śląskiego zamieszczonych w antologiach pieśniowych rozpowszechnionych na Śląsku Cieszyńskim od XIX wieku (kancjonały katolickie, protestanckie), a także zawarte w dokumentacji (np. w rękopisach z archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie, czy w archiwum Książnicy Cieszyńskiej) i pracach etnograficznych, folklorystycznych, etnomuzykologicznych. Osobne miejsce poświęcono dokumentacji fonograficznej kolęd górali śląskich (od drugiej połowy XX wieku) znajdującej się w Archiwum Fonograficznym Instytutu Sztuki Sztuki PAN w Warszawie.

Słowa kluczowe: Beskid Śląski , górale śląscy, tradycje muzyczne, obrzędowość doroczna, kolędowanie, kolędy.

Keywords:, Silesian Beskid, Silesian Mountaineer, music traditions, annual rituals, carol singing, carols

Od Redakcji 65

Mateusz R. Potoczny — 2025-12-17

Editorial 65

Mateusz R. Potoczny — 2025-12-17