Rola nowożytnych parafii w transformacji industrialnej górnośląskich miejscowości


Abstrakt

Kościół na Górnym Śląsku nie zaniedbał swojej zbawczej roli w okresie przemian życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego w latach ekspansji i koncentracji przemysłowej na przełomie XIX i XX w. Jego przedstawiciele – duchowni i świeccy – intensyfikowali życie religijne równolegle z rozwojem demograficznym i gospodarczym Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, co było związane z budową nowych miejsc kultu i tworzeniem nowych parafii. Wspólnoty parafialne niejako zatrzymywały na miejscu przybyszów i integrowały ich z miejscowymi w ramach wspólnych nabożeństw czy wznoszenia świątyń.


Słowa kluczowe

Górny Śląsk; Kościół; industrializacja; urbanizacja

Handbuch des Bistums Breslau und seines Delegatur-Bezirks für das Jahr 1912, Breslau 1912.

Jungnit z J. (oprac.), Visitationsberichte der Diözese Breslau, t. II: Archidiakonat Oppeln, Breslau 1904.

Katalog Archidiecezji Katowickiej, Katowice 2011.

Schematismus des Bisthums Breslau und der katholischen Militär-Seelsorge der Königl. Preuß. Armeen für das Jahr 1851, Breslau 1851.

Abraham W., Organizacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, Wodzisław Śląski 2009.

Barciak A., Początki sieci parafialnej w księstwie cieszyńskim, w: P. Chmiel, J. Drabina (red.), Die konfessionellen Verhältnisse im Teschener Schlesien vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Ratingen 2000, s. 11–22.

Bednarski D., Sieć parafialna Kościoła katolickiego na obszarze powiatu bieruńsko-lędzińskiego, w: D. Walencik (red.), Powiat bieruńsko-lędziński. Wspólnota samorządowa, środowisko przyrodnicze, dziedzictwo językowo-kulturowe, życie religijne, Bieruń 2008, s. 211–230.

Bigdoń R., Rozwój sieci parafialnej w miastach i osiedlach centralnej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w latach 1850–1914 (na przykładzie starej parafii NMP w Bytomiu oraz terenów z nią graniczących), „Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego” 3 (1973), s. 111–133.

Chrostek S., Rozwój podziału administracyjnego diecezji katowickiej po II wojnie światowej, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 8 (1975), s. 191–198.

Chrząszcz J., Fest-Schrift zur 50-jährigen Jubel-Feier der katholischen St. Barbara-Pfarrgemeinde in Königshütte O.-S., Königshütte 1902.

Czarniejewski S., Historia Bytomia, Piekar i okolicy oraz opis cudownego obrazu i kościoła w Piekarach, Bytom 1880.

Dec I., Życie sakramentalne, kultowe i nauczanie religijne w archiprezbiteracie żorskim w XVII w. w świetle wizytacji biskupich, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 56 (2001), nr 4, s. 502–514.

Drabina J., Historia Chorzowa od 1868 do 1945 r., Chorzów 1999.

Drabina J. (red.), Z dziejów dzielnic Bytomia, Bytom 1991.

Dworak J.S., Historia parafii nowobytomskiej. Z przyczynków do historii miejscowej Nowego Bytomia, Nowy Bytom 1937.

Gawrecka M., Od podziału Śląska do Wiosny Ludów (1740–1848), w: J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek (red.), Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, Gliwice 2011, s. 171–192.

Greiner P., Historia gospodarcza Górnego Śląska (XVI–XX wiek), w: J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek (red.), Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, Gliwice 2011, s. 309–338.

Górecki P., Parafie i kościoły diecezji gliwickiej, Gliwice – Opole 2017.

Grohs R., Dom czy instytucja, „Niedziela” 88 (2014), nr 39, s. 34.

Halor A., Kościół Krzyża Świętego w Siemianowicach Śląskich. Monografia rocznicowa, Siemianowice Śląskie 2006.

Hierowski Z. (red.), Pisarze śląscy XIX i XX w., Wrocław 1963.

Historia Parafii Świętej Barbary w Królewskiej Hucie, „Wiadomości Fary św. Barbary” 2 (1996), nr 42, s. 4; nr 45, s. 4.

Horwat J. (red.), W Pana Dworakowym rudzkim kalejdoskopie historycznym, Ruda Śląska 1994.

Jan Paweł II, Adhortacja apostolska „Cathechesi tradendae”, Watykan 1978.

Jan Paweł II, Adhortacja apostolska „Christifideles laici”, Watykan 1988.

Jeziorski H., Dekanat Tarnowskie Góry (diecezja gliwicka), Bytom-Sucha Góra 1995.

Jeziorski H., Dekanat żygliński (diecezja gliwicka), Bytom-Sucha Góra 1995.

Jeziorski H., Kościoły i parafie rzymskokatolickie na ziemi tarnogórskiej, Tarnowskie Góry 2006.

Jońca K., Rozwój przemysłu górniczo-hutniczego w Bytomiu, w: F. Ryszka (red.), Dziewięć wieków Bytomia. Szkice z dziejów miasta i Ziemi Bytomskiej, Katowice 1956, s. 233–270.

Kapała Z. (red.), Friedrich Wilhelm von Reden i jego czasy, Chorzów 2002.

Klapuch G., Centrum a polska mniejszość narodowa na terenie Niemiec w okresie Kulturkampfu, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1 (1968), s. 18–49.

Klenczar T., Dotacja kościelna Dąb-Chorzów i rozwój jej górniczych stosunków, Katowice 1930.

Kloch B., Najstarsze parafie Górnego Śląska. Średniowieczna organizacja parafialna Górnego Śląska w diecezji wrocławskiej, Bielsko-Biała 2008.

Knossalla J., Das Dekanat Beuthen O/S in seinem schlesischen Teil, Katowice 1935.

Knosała J., Bielszowice, Kończyce, Pawłów. Historyczny zarys, Zabrze 2006.

Knosała J., Historia miasta Zabrze, Zabrze 2016.

Komar S., Górnośląska Konwencja Genewska pomiędzy Polską a Niemcami, Katowice 1937.

Kopiczko A., Reorganizacja Kościoła katolickiego w Prusach na podstawie bulli „De salute animarum”, „Kościół w Polsce. Dzieje i kultura” 12 (2013), s. 65 –73.

Kopiec J., Sieć parafialna na ziemi bytomskiej XII–XX w., w: J. Drabina (red.), Z dziejów dzielnic Bytomia, Bytom 1991, s. 252–263.

Kopi ec B., Ruda Śląska. Zarys dziejów, cz. I: Ruda, Orzegów, Godula, Chebzie, Ruda Śląska 2005.

Kossuth S., Górnictwo węglowe na Górnym Śląsku w połowie XIX w., Katowice 1965.

Kudera J., Ksiądz Konstanty Damrot, Bytom 1920.

Kumor B., Początki organizacji parafialnej na ziemiach polskich, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” [KUL] 5 (1958), z. 4, s. 103–115.

Kumor B.S., Dzieje diecezji krakowskiej do 1795 r., t. I–IV, Kraków 1998–2002.

Kumor J., Die Seelsorgsgeistlichen der Dekanate Beuthen (schlesischer Anteil) und Pless in der Jahren 1601–1619, „Archiv für Schlesische Kirchengeschichte” 36 (1978), s. 233–240.

Kumor J., Die Seelsorgsgeistlichen des Dekanats Pless in den Jahren 1655 und 1720, „Archiv für Schlesische Kirchengeschichte” 40 (1982), s. 269–278.

Kurek J., Z dziejów kościoła i parafii św. Jadwigi w Chorzowie, Chorzów 1999.

Kurzeja J., Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w dekanacie Oświęcim, „Roczniki Humanistyczne” 27 (1979), z. 2, s. 15–37.

Litak S., Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII w., Lublin 2006.

Łysko S., Rejestr zakładów hutniczych na Górnym Śląsku w połowie XIX w., „Zeszyty Gliwickie” 6 (1968), s. 65–76.

Łysko S., Tradycje przemysłowe, w: B. Bazielichowa (red.), Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, Bytom 1975, s. 184–203.

Main I., Rozwój sieci parafialnej w dekanacie Pszczyna do końca XVIII w., „Roczniki Humanistyczne” [KUL] 45 (1997), z. 2: Historia, s. 159–220.

Maroń F., Parafia górnośląska w pierwszym ćwierćwieczu XVIII w., „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 5 (1972), s. 151–225.

Maroń F., Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 2 (1969), s. 101–167.

Mohr H., Geschichte der Stadt Königshütte in Oberschlesien aus Urkunden und amtlichen Aktenstücken, Königshütte 1890.

Musi oł L., Makoszowy. Z dziejów gminy i parafii, Zabrze 1998.

Nadolski P., Ruda Śląska wczoraj, Gliwice 1997.

Neuling H., Schlesiens ältere Kirchen und kirchliche Stiftungen nach ihren frühesten urkundlichen Erwähnungen. Ein Beitrag zur schlesischen Kirchengeschichte, Breslau 1884.

Neuling H., Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters, Breslau 1902².

Nowack A., Geschichte der Landpfarreien des Archipresbyterates Sohrau O.-S., Oppeln 1912.

Olszar H., 150 lat Kościoła katolickiego w Chorzowie, Katowice 2017 (mps).

Olszar H., Dekanat gorzycki. Powstanie, położenie, sieć parafialna i duchowieństwo, Krzyżanowice 2016.

Olszar H., Katowice początkiem życia biblisty ks. Rudolfa Schnackenburga, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 47 (2014), z. 2, s. 405–416.

Olszar H., Parafie Kościoła rzymskokatolickiego, w: A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. I, Katowice 2012, s. 588–614.

Olszar H., Rozwój sieci parafialnej na terytorium Świętochłowic, „Rocznik Świętochłowicki” 2 (2000), s. 7–29.

Olszar H., Rozwój sieci parafialnej w dekanacie gorzyckim, w: A. Dziurok, D. Keller, B. Kloch (red.), Wyznania religijne w Rybniku i powiecie rybnickim w XIX i XX w., Rybnik 2015, s. 57–98.

Olszar H., Stupięćdziesięciolecie dekanatu mysłowickiego na tle przemian narodowych, społecznych i gospodarczych, Katowice 2018 (mps).

Panic I., Kształtowanie się organizacji parafialnej w regionie gliwickim w Średniowieczu, „Roczniki Muzeum w Gliwicach” 15 (2000), nr 1, s. 13–42.

Panzram B., Geschichtliche Grundlagen der ältesten schlesischen Pfarrorganisation, Breslau 1940.

Pater M. (red.), Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX w., Katowice 1996.

Paweł VI, Allocutiones I: Przemówienie do kleru rzymskiego (24 VI 1963), AAS 55 (1963), s. 671–674.

Pawlik J., Rozwój sieci parafialnej na Górnym Śląsku w latach 1870–1960, „Roczniki Humanistyczne” 29 (1981), z. 2, s. 199–221.

Pawlik J., Świat wewnętrznej dostojności. Studia i rozprawy, Katowice 1999.

Piernikarczyk J., Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, Katowice 1936.

Pleśniak A., Caban P., Przełom w dziejach Łabęd: huta „Hermina” („Łabędy”), jej powstanie i rozwój, w: A. Hanich, S. Rosenbaum, B. Tracz, P. Górecki (red.), Łabędy. Dzieje miejscowości i parafii, Gliwice 2017, s. 103–112.

Płonka E., Pamiętnik jubileuszowy parafii Janów-Giszowiec 1910–1935, Katowice 1935.

Pobog-Rutkowski A., Historja miasta Królewskiej Huty, Królewska Huta 1927.

Polski Słownik Biograficzny, t. II: Beyzym Jan – Brownsford Marja, Kraków 1936.

Rajman J., Pogranicze śląsko-małopolskie w średniowieczu, Kraków 2000.

Schmi dt V., Fest-Schrift zur 50-jährigen Jubelfeier der katholischen St. Maria Pfarrgemeinde in Kattowitz O.S., Königshütte 1910.

Schulte W., Die Entwicklung der Parochialverfassung und des höheren Schulwesens Schlesiens in Mittelalter, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Altertum Schlesiens” 36 (1902), s. 388–404.

Silnicki T., Dzieje i ustrój Kościoła katolickiego na Śląsku do końca XIV w., Warszawa 1953.

Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele „Lumen gentium”, Watykan 1965.

Szaraniec L., Osady i osiedla Katowic, Katowice 1996.

Szejnert M., Czarny ogród, Kraków 2007.

Ślęzak W. (red.), Ksiądz Józef Szafranek, Bytom 1994.

Trabuła M. (oprac.), Historia Wyższego Urzędu Górniczego na tle dziejów nadzoru górniczego na ziemiach polskich, Katowice 2012.

Urban W., Dwa przykłady opisów parafii pszczyńskich z Tabel Załuskiego z 1749 r., w: A. Barciak (red.), Ziemia pszczyńska przez wieki. Stan badań, archiwalia, problemy badawcze, Suszec 2002, s. 117–121.

Wąs G., Dzieje Śląska od 1526 do 1806 r., w: M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002, s. 177–248.

Weltzel A., Geschichte des Ratiborer Archipresbyterats. Historisch topographisch-statistische Beschreibung der zu demselben gehörigen Kirchen, Kapellen, Schulen usw. als Ergänzung der Kirchengeschichte Ratibors und als

Beiträge zur Adelsgeschichte Oberschlesiens aus Urkunden und amtlichen Acten, Ratibor 1885.

Wiśniowski E., Badania nad początkami i rozwojem średniowiecznej sieci parafialnej na ziemiach polskich, w: J. Korolec i in. (red.), „Discernere vera ac falsa”. Prace ofiarowane Józefowi Szymańskiemu w sześćdziesiątą rocznicę

urodzin, Lublin 1992, s. 43–95.

Wycisło J., „Czerwony farorz” w obronie demokracji, w: „Z tej Ziemi”. Śląski kalendarz katolicki na rok 2003, Katowice 2002, s. 173–181.

Wycisło J., Kronika dziejów sanktuarium maryjnego i Piekar na Górnym Śląsku do 1945 r., Katowice 2015.

Wycisło J., Ks. Jan Alojzy Ficek. Zarys działalności religijno-duszpasterskiej, Katowice 1992.

Wycisło J., Rozwój sieci parafialnej Wielkich Katowic w kontekście dziejów parafii w Bogucicach, w: W. Świątkiewicz, J. Wycis ło (red.), Parafia bogucicka, Katowice 1994, s. 24–52.

Wycisło J., Sanktuarium Matki Bożej w Piekarach Śląskich, t. I: Formowanie się głównego ośrodka życia religijno-społecznego na Górnym Śląsku w XIX w., Katowice 1991.

Wycisło J., Resiak F., Budowa nowych kościołów i erygowanie parafii, w: M. Szczepański (red.), Tychy. Monografia miasta 1945–1993, Tychy 1996, s. 315–322.

Pobierz

Opublikowane : 2019-03-08


Olszar, H. (2019). Rola nowożytnych parafii w transformacji industrialnej górnośląskich miejscowości. Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego, 38(2), 193-216. https://doi.org/10.25167/RTSO/38(2018)2/193-216

Henryk Olszar 
Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego  Polska


CitedBy Crossref
0

CitedBy Scopus
0



Licencja oraz prawa autorskie autorzy przekazują wydawcy, którym jest Redakcji Wydawnictw WT UO.