Meandry politycznej kariery Andrzeja Lipskiego (1572–1631). Eksluteranin biskupem krakowskim


Abstrakt

Andrzej Lipski (1572–1631) pochodził ze średnioszlacheckiej rodziny wyznania luterańskiego. Studiował na uczelniach protestanckich (1582–1594 – Strasburg, Heidelberg) i katolickich (1603–1605 – Rzym), uzyskując doktorat obojga praw. Karierę Lipskiego w kancelarii koronnej przyspieszyło przejście na katolicyzm, obranie stanu duchowego i protekcja biskupa-podkanclerzego Piotra Tylickiego, wpływowego stronnika kanclerza Jana Zamoyskiego. Lipski należał wówczas do duchowieństwa państwowego, które służyło królowi i Rzeczypospolitej, a dochody czerpało z beneficjów, o których uzyskanie łatwiej było przy dworze. Odejście z elity władzy Zamoyskiego jego stronników w 1605 r. oraz sympatyzowanie Lipskiego z rokoszem (1606–1609) spowodowało, że jako podejrzany politycznie został odsunięty od spraw publicznych. W okresie niełaski dworu Lipski dokonał reorientacji poglądów politycznych, zostając gorliwym regalistą i zwolennikiem zbliżenia z Habsburgami. Dzięki protekcji biskupa-podkanclerzego Henryka Firleja zyskał zaufanie królowej Konstancji Habsburżanki, która patronowała dalszej karierze Lipskiego. W 1616 r. został biskupem łuckim, podkanclerzym (1618), kanclerzem koronnym (1620), dając się poznać jako zdecydowany zwolennik dynastycznej polityki Zygmunta III Wazy, silnie niepopularnej wśród szlachty. Po awansie Lipskiego na biskupstwo kujawskie (1623), którego nie można było łączyć z kanclerstwem przez dwa lata domagano się, aby zaufany dowódca króla złożył urząd koronny. Eksminister nadal cieszył się łaskami dworu, który promował go do Gniezna (1626), lecz ostatecznie Lipski przyjął nominację na biskupstwo krakowskie (1630). Zmiana wyznania i poglądów politycznych dobrze przysłużyły się karierze Lipskiego, który osiągnął najwyższe godności w strukturach państwa i Kościoła. Z powodu trudnego charakteru nie cieszył się zbyt dobrą opinią u współczesnych, lepszą u historyków. Pełna zawirowań, ale też zawrotna kariera Lipskiego, świadczy, że ten biskup-polityk z pewnością zasłużył na biografię.


Słowa kluczowe

Andrzej Lipski (1572–1631), Zygmunt III Waza, Jan Zamoyski, regalista, biskup, kanclerz koronny, polityka parlamentarna

BARYCZ H., Polacy na studiach w Rzymie w epoce Odrodzenia (1440–1600), Kraków: PAU 1938.
BYLIŃSKI J., Dwa sejmy z roku 1613, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1984.
BYLIŃSKI J., Sejm z 1611 roku, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1970.
CHŁAPOWSKI K., Elita senatorsko-dygnitarska Korony za czasów Zygmunta III i Władysława IV, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe 1995.
CZAPLIŃSKI W., Lipski Andrzej h. Grabie (1572–1631), kanclerz w. kor., biskup krakowski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XVII, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1972, s. 415-417.
DOMAŃSKI A., Niezwykły sejm z 1625 roku, Opole: WSP 1983 (mps pracy doktorskiej w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Opolskiego).
DOROBISZ J., Jakub Zadzik (1582–1642), Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 2000.
DOROBISZ J., Sejm nadzwyczajny z 1624 roku, Opole: WSP 1994.
DWORACZEK W., Leszczyński Wacław (1576–1628), kanclerz w. kor., w: Polski Słownik Biograficzny, t. XVII, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1972, s. 147.
GRACZYK W., Stanisław Łubieński: pasterz, polityk i pisarz 1574–1640, Kraków: „Tyniec” Wydawnictwo Benedyktynów 2005.
J. Zadzik do W. Gembickiego 8 grudnia 1619 roku Warszawa, Svenska Riksarkivet Stockholm, nr 106.
J. Zadzik do W. Gembickiego 8 października 1623, Warszawa, Svenska Riksarkivet Stockholm, nr 106.
JANISZEWSKA-MINCER B., MINCER F., Rzeczpospolita Polska a Prusy Książęce w latach 1598–1621: sprawa sukcesji brandenburskiej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1988.
KOBIERZYCKI S., Historia Władysława, królewicza polskiego i szwedzkiego, wyd. J. BYLIŃSKI, W. KACZOROWSKI, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2005.
KORYTKOWSKI J. (oprac.), Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej od roku 1000 aż do dni naszych, t. II, Gniezno: Nakładem i drukiem J.B. Langiego 1883.
KOWALSKA H., Szymon Rudnicki h. Lis (1552–1621), biskup warmiński, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXXII/4, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1988, s. 649-650.
Księga egzaminów do święceń w diecezji krakowskiej z lat 1573–1614, opr. Z. PIETRZYK, Kraków 1991.
ŁĘTOWSKI L., Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich, t. II, Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego 1852.
M. Broniewski do K. Radziwiłła 23 kwietnia 1623, Warszawa, Archiwum Główne Akt Danych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów V, nr 1419.
NIESIECKI K., Herbarz polski, t. VI, Lipsk 1841.
Nieznane dzieło Andrzeja Lipskiego, biskupa krakowskiego, o pierwszych latach panowania Zygmunta III w: Rys panowania Zygmunta III, wyd. J. BYLIŃSKI, W. KACZOROWSKI, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 2011.
OCHMAN S., Sejmy z lat 1615–1616, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1970.
PIASECKI P., Kronika Pawła Piaseckiego biskupa przemyślskiego. Polski przekład wedle dawnego rękopismu, poprzedzony studyjum krytyczném nad życiem i pismami autora, Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego 1870.
PIETRZAK J., Po Cecorze i podczas wojny chocimskiej. Sejmy z lat 1620 i 1621, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1987.
PIETRZAK J., W przygaszonym blasku wiktorii chocimskiej. Sejm w 1623 r., Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1987.
PIETRZYK Z., W kręgu Strasburga. Z peregrynacji młodzieży z Rzeczypospolitej polsko-litewskiej w latach 1538–1621, Kraków: Księgarnia Akademicka 1997.
POLAK W., Trzy misje. Rokowania dyplomatyczne pomiędzy Rzeczpospolitą a Moskwą w latach 1613–1615, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2014.
POLLAK R. (red.), Bibliografia literatury polskiej. Nowy Korbut. Piśmiennictwo staropolskie, , t. II, Warszawa: PIW 1964.
Processus informativus episcopi Andrei Lipski ad episcopatum Vladislaviensem promovendi, Varsaviae, 2 V – 11 V 1623, Acta Nuntiaturiae Poloniae, t. XXII: Joannes Baptista Lancellotti (1622–1627), vol. I: 22 XI 1622 – 31 XII 1623, wyd. T. Fitych, Kraków 2001.
PROKOP K., Sylwetki biskupów łuckich, Biały Dunajec – Ostróg: „Wołanie z Wołynia” 2001.
Relacja o sejmie z 1618 roku, Biblioteka PAN w Kórniku, nr 326, s. 342.
RZOŃCA J., Ostatni sejm przed Cecorą (w 1619 r.), „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” (1983) z. 20, s. 5-91.
S. Buczyński do K. Radziwiłła 8 maja 1623, Warszawa: Archiwum Główne Akt Danych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów V, nr 1584.
SEREDYKA J., Sejm z 1618 roku, Opole: WSP 1988.
SEREDYKA J., Senatorowie Rzeczypospolitej na sejmach Zygmunta III Wazy (1587–1632), w: TENŻE, Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku, Poznań: Forum Naukowe 2003.
SOBIESKI J., Diariusz ekspedycji moskiewskiej dwuletniej królewicza Władysława 1617–1618, oprac. J. BYLIŃSKI, W. KACZOROWSKI, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 2010.
STRZELECKI A., Sejm z roku 1605, Kraków: Polska Akademia Umiejętności 1921.
TYGIELSKI W., Listy, ludzie, władza. Patronat Jana Zamoyskiego w świetle korespondencji, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Viator 2007.
URBANIAK V., Zamoyszczycy bez Zamoyskiego: studium dekompozycji ugrupowania politycznego, Warszawa: DiG 1995.
Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. H. GMITEREK, R. SZCZYGIEŁ, Kórnik 1992, nr 870.
WIELEWIECKI J., Dziennik spraw domu zakonnego oo. Jezuitów u św. Barbary w Krakowie 1630–1639, t. V, wyd. L. GRZEBIEŃ, Kraków: WAM 1999.
WISNER H., Zygmunt III Waza, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo 1991.
WIŚNIEWSKI J., Katalog prałatów i kanoników sandomierskich od 1186 do 1926 tudzież sesje kapituły sandomierskiej od 1581 do 1866 r., Radom: Druk. S. Nowakowski 1928.
WYCZAWSKI H.E., Biskup Piotr Gembicki (1585–1657), Kraków: Archiwum Prowincji oo. Bernardynów 1957.
Pobierz

Opublikowane : 2019-02-12


Dorobisz, J. (2019). Meandry politycznej kariery Andrzeja Lipskiego (1572–1631). Eksluteranin biskupem krakowskim. Studia Oecumenica, 18, 367-380. https://doi.org/10.25167/SOe/18/2018/367-380

Janusz Dorobisz 
Uniwersytet Opolski, Wydział Nauk Społecznych, Instytut Historii  Polska
https://orcid.org/0000-0003-0935-6399


CitedBy Crossref
0

CitedBy Scopus
0



Redakcja „Studia Oecumenica” przyjmuje do oceny i publikacji artykuły naukowe oraz recenzje i sprawozdania z konferencji związane z problematyką ekumeniczną, międzyreligijną i z zakresu badań nad procesami integracyjnymi. Opracowanie nie może naruszać praw autorskich osób trzecich (w rozumieniu Ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych; tekst pierwotny: Dz.U. 1994 r. nr 24 poz. 83, tekst jednolity: Dz.U. z 2006 r. nr 90 poz. 631). Teksty nadesłane do redakcji nie mogą być wcześniej publikowane ani zgłoszone do publikacji w innych pismach lub wydawnictwach. Zgłaszając tekst, autor wyraża zgodę na: wszelkie zmiany stylistyczne, wynikające z normy językowej oraz normy „Zasady składania tekstu w języku polskim” i dokonywania niezbędnych zmian w układzie treści (w celu zwiększenia czytelności tekstu), a także na wykorzystania go do druku oraz w publikacjach elektronicznych. Autor także przenosi prawa autorskie na Redakcję „Studia Oecumenica”. Jednocześnie wyraża także zgodę na opublikowanie informacji o artykule w bazach naukowych, w tym w bazie CEJSH (The Central European Journal of Social Sciences and Humanities) oraz CEEOL (Central and Eastern European Online Library). Materiały zamieszczone w czasopiśmie „Studia Oecumenica” są chronione prawem autorskim. Przedruk tekstu może nastąpić jedynie za zgodą redakcji.