Trojański koń panegirystów. Studium staropolskiej popularności pewnego toposu

Abstract

This article is a first comprehensive monographic study of the topical comparison to the Trojan horse, discussing its origins and its most important panegyric uses in Old Polish orations and poetry. Today, when the phraseologism ‘Trojan horse’, associated with treachery, false gift, or internal enemy, is unambiguously pejorative, the positive connotations of 16th- and 17th-century texts may seem incomprehensible.
Meanwhile, old authors commonly imitated Cicero’s formula (De oratore II 22,94), who likened the school of the famous speaker Isocrates to the Trojan horse, from whence many illustrious Greeks emerged. The numerous examples collected in the
article prove that this comparison was commonly used in Polish literature until the end of the 18th century in three main contexts, i.e., to praise a humanist and teacher (e.g., professor of the Krakow Academy Szymon Kociołek, the bishop of Kraków
Samuel Maciejowski), to praise a university (e.g., the Kraków Academy) or school (e.g., Jesuit colleges), and to praise an illustrious family (originally royal, princely and magnate families, with time the comparison began to be used in praise of minor noble
families). The article also discusses the obscene reinterpretation of this topos.

Keywords:

topics, Trojan horse, orations, poetry

Aplauz, ok. 1749, Aplauz prześwietnemu J[aśnie] W[ielmożnych] Ich M[oś]ciów P[anów] Wielopolskich imieniowi od ich m[oś]ciów kawalerów w szkołach warszawskich Scholarum Piarum zostających z okazyi herbownego konia, [w:] S. Wysocki, Adwent z postem kazaniami o sądzie Bożym, Męce Pańskiej [...] z regestrem kaznodziejskim na wszyskie roku niedziele zapowiedziany, Warszawa: Drukarnia Collegium Piarum.
  Google Scholar

Białobocki J., 1661, Zegar w krótkim zebraniu czasów Królestwa Polskiego wiekami królów idący, imiona królów, królowych i potomstwa ich królewskiego wskazujący, Kraków: Wdowa i dziedzice Franciszka Cezarego.
  Google Scholar

Boreyko J., 1763, Nauka o krasomóstwie z ksiąg T. M. Cycerona na język polski wytłumaczona, Wilno: Drukarnia Akademicka.
  Google Scholar

Bzowski A., 1606, Propago D. Hyacinthi thaumaturgi Poloni, seu De rebus praeclare gestis in Provincia Poloniae Ordinis Praedicatorum, Venetiis: Compagnian Minima.
  Google Scholar

Cnapius G., 1632, Adagia Polonica, Cracoviae: Franciszek Cezary.
  Google Scholar

Cyceron M. T., 2010, O mówcy, przeł. i oprac. B. Awianowicz, Kęty: Ad Fontes.
  Google Scholar

Erasmus Roterodamus, 1541, Epistulae familiares, Basileae.
  Google Scholar

Erasmus Roterodamus, 1571, Adagiorum chiliades quatuor [...], Parisiis: Apud Michaelem Sonnium.
  Google Scholar

Frycz Modrzewski A., 1554, Commentariorum de Republica emendanda libri quinque, Basilea: Per Ioannem Oporinum.
  Google Scholar

Frycz Modrzewski A., 1577, O poprawie Rzeczypospolitej księgi czwore, przeł. C. Bazylik, Łosk: Jan Karcan.
  Google Scholar

Górnicki Ł., 1566, Dworzanin polski, [Kraków: Maciej Wirzbięta].
  Google Scholar

Grochowski S., 1603, August Jagiełło wzbudzony, Kraków: Jakub Siebeneicher.
  Google Scholar

Grochowski S., 1608, Wiersze i insze pisma co przebrańsze. Pierwsza książka, Kraków: Mikołaj Lob.
  Google Scholar

Grochowski S., 2017, Toruńskie noce, oprac. R. Krzywy, Warszawa: Sub Lupa.
  Google Scholar

Hozjusz S., 1978: Korespondencja Stanisława Hozjusza kardynała i biskupa warmińskiego, t. 6: Rok 1566, oprac. A. Szorc, „Studia Warmińskie” 15.
  Google Scholar

Kamomilla F., 1622, Kazanie na pogrzebie wielką pobożnością sławnej Jej M[ił]ości Paniej Doroty z Brudzewa Zieleńskiej, Poznań: Jan Rossowski.
  Google Scholar

Karwowski S., 1877, Kronika miasta Leszna, Poznań: J. I. Kraszewski.
  Google Scholar

Kochanowski J., ok. 1570, Pamiątka wszytkimi cnotami hojnie obdarzonemu Janowi Baptyście hrabi na Tęczynie, bełskiemu wojewodzie i lubelskiemu staroście, [Brześć Litewski: Cyprian Bazylik].
  Google Scholar

Kochowski W., 1674, Niepróżnujące próżnowanie ojczystym rymem na lirica i epigrammata polskie rozdzielone [...], Kraków: Wojciech Górecki.
  Google Scholar

Kondratowicz A., 1677, Mistrzyni życia i śmierci, W[ielmo]żna J[ej] M[ości] Pani Barbara Zochowska Mintowtowa Czyżowa podkomorzyna wileńska kazaniem pogrzebowym w Wilnie w kościele Ś[więtego] Michała dnia 4 lutego roku 1677 wystawiona, Wilno: Drukarnia jezuicka.
  Google Scholar

Łącki K., 1649, Kwiat zwiędły Libanu przez śmierć pod wesołą wiosnę tym lepiej kwitnąć zamożysty na pogrzebie Jaśnie Oświeconego świętej pamięci Janusza Izydora z Ostroga, na Zasławiu książęcia, wojewodzica kijowskiego, Kraków: Łukasz Kupisz.
  Google Scholar

Orzechowski 2012, Stanisława Orzechowskiego i Franciszka Stankara pisma o państwie i religii – „Chimera” i „Reguły reformacji”, oprac. K. Koehler, Kraków: Wydawnictwo WAM.
  Google Scholar

Orzechowski S., 1548, Funebris oratio […] in funere Sigismundi Iagellonis Poloniae regis, Cracoviae: Helena Unglerowa.
  Google Scholar

Orzechowski S., 1972, Wybór pism, oprac. J. Starnawski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  Google Scholar

Orzelski Ś., 1856, Bezkrólewia ksiąg ośmioro, przeł. W. Spasowicz, t. 2, Petersburg–Mohylew: Nakładem Bolesława Maurycego Wolfa.
  Google Scholar

Paszkowski M., 2017, Utwory okolicznościowe, oprac. M. Kuran przy udziale R. Krzywego, cz. 2, Warszawa: Sub Lupa.
  Google Scholar

Pieniążek K., 1843, Etyka albo Zwierciadło żywota Krzysztofa Pieniążka, rotmistrza i dworzanina królów Stefana i Zygmunta Trzeciego [...] pisana Anno Domini 1607, [w:] Biblioteka starożytnych pisarzy polskich, t. 1, wyd. K. W. Wójcicki, Warszawa: Drukarnia S. Orgelbranda.
  Google Scholar

Potocki W., 1696, Poczet herbów szlachty Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego [...], Kraków: Mikołaj Aleksander Schedel.
  Google Scholar

Potocki W., 1907, Ogród fraszek, wyd. A. Brückner, t. 2, Lwów: Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej.
  Google Scholar

Potocki W., 1987, Dzieła, oprac. L. Kukulski, t. 1: „Transakcyja wojny chocimskiej” i inne utwory z lat 1669–1680, wstęp B. Otwinowska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
  Google Scholar

Prochaska A., 1911, Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 21: Lauda sejmikowe, t. 2: Lauda wiszeńskie 1648–1673 r., oprac. A. Prochaska, Lwów: Główny Skład w Księgarni Seyfartha i Czajkowskiego.
  Google Scholar

Skarga P., 1576, Pro sacratissima Eucharistia contra haeresim Zvinglinam […] libri tres, Vilnae: Drukarnia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła.
  Google Scholar

Starowolski Sz., 1631, Sarmatiae bellatores, Coloniae Agrippinae: Apud Henricum Critium.
  Google Scholar

Starowolski Sz., 1991, Wybór z pism, przeł. i oprac. I. Lewandowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  Google Scholar

Starowolski Sz., 2002, De claris oratoribus Sarmatiae / O znakomitych mówcach Sarmacji, wyd. i przeł. E. J. Głębicka, Warszawa: Wydawnictwo IBL.
  Google Scholar

Twardowski K., 1628, Pochodnia Miłości Bożej z piącią strzał ognistych z szczerego serca ku Jego ś[więtemu] majestatowi, Kraków: Walerian Piątkowski.
  Google Scholar

Twardowski K., 1629, Bij Gustawa, kto dobry, Lwów: Jan Szeliga.
  Google Scholar

Twardowski K., 1630, Katafalk Jaśnie Oświeconemu Książęciu, Jego M[ił]ości Aleksandrowi z Ostroga, ks[iążęciu] Zasławskiemu, wojewodzie kijowskiemu [...], Lwów: Jan Szeliga.
  Google Scholar

Umiastowski P., 1591, Nauka o morowym powietrzu na czwory księgi rozłożona, Kraków: Andrzej Piotrkowczyk.
  Google Scholar

Warszewicki K., 1583, De laudibus Ioannis Tarnovii, castellani cracoviensis et summi in Polonia belli ducis oratio, Cracoviae: Mateusz Wirzbięta.
  Google Scholar

Wierzbowski T., 1900, Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich, t. 1: 1398–1600, Warszawa: s.n.
  Google Scholar

Wolan A., 2010, De libertate politici sive civili / O wolności rzeczypospolitej albo ślecheckiej (tłumaczenie Stanisława Dubingowicza), wyd. i oprac. M. Eder, R. Mazurkiewicz, Warszawa: Neriton.
  Google Scholar

Zbylitowski A., 1597, Droga do Szwecyjej namożniejszego w północnych krainach pana, Zygmunta III, polskiego i szwedzkiego króla, odprawiona w roku 1594, Kraków: Jakub Siebeneicher.
  Google Scholar

Gallewicz A., 2001, Urbino i Prądnik: dwa dwory, dwa światy, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 45, s. 46–61.
  Google Scholar

Jarczykowa M., 2012, Przy pogrzebach rzeczy i rytmy. Funeralia Radziwiłłowskie z XVII wieku, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
  Google Scholar

Kopaliński W., 2007, Słowniki: t. 2: Słownik mitów i tradycji kultury, cz. 2, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm.
  Google Scholar

Korolko M., 2004, Słownik kultury śródziemnomorskiej w Polsce. Idee – pojęcia –miejsca. Z wypisami literackimi, Warszawa: Muza.
  Google Scholar

Malinowska J., 1991/1992, „Colores rhetorici” niektórych mów Stanisława Orzechowskiego, „Roczniki Humanistyczne”, t. 39/40, z. 3, s. 107–122.
  Google Scholar

Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, 1972, red. J. Krzyżanowski, t. 3: R–Ż, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
  Google Scholar

Piechnik L., 1984, Dzieje Akademii Wileńskiej, t. 1: Początki Akademii Wileńskiej 1570–1599, Rzym: Institutum Historicum Societatis Jesu.
  Google Scholar

Puchowski K., 1999, Edukacja historyczna w jezuickich kolegiach Rzeczypospolitej 1565–1773, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
  Google Scholar

Sinko T., 1939, Erudycja klasyczna Orzechowskiego, „Rozprawy Wydziału Filologicznego”, 65, nr 7.
  Google Scholar

Sitkowa A., 1998, „Na połów dusz ludzkich”. O literackiej ramie wydawniczej w edycjach kazań Piotra Skargi (XVI–XVIII w.), Warszawa: Energeia.
  Google Scholar

Skwara M., 1999, O dowodzeniu retorycznym w polskich drukowanych oracjach pogrzebowych XVII wieku, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
  Google Scholar

Weintraub W., 1977, Rzecz czarnoleska, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
  Google Scholar

Ziomek J., 1990, Retoryka opisowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  Google Scholar


Published
2024-03-06

Cited by

GRZEŚKOWIAK, R. (2024). Trojański koń panegirystów. Studium staropolskiej popularności pewnego toposu. Stylistyka, 32(32), 323–340. https://doi.org/10.25167/Stylistyka32.2023.18

Authors

RADOSŁAW GRZEŚKOWIAK 
https://orcid.org/0000-0002-6160-9982

Statistics

Downloads

Download data is not yet available.


License

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

1. Copyrights to published works are held by the University of Opole (to the collective work) and the Authors (to individual parts of the collective work that have an independent meaning).

2. Only previously undistributed works can be published in the scientific journal "Stylistics".

3. The University of Opole does not restrict the possibility of the author's further dissemination of his work on condition that the scientific journal "Stylistics" is indicated as the original place of publication and the consent of the University Publishing House.

4. Consent to the publication of the work in the scientific journal "Stylistics" is tantamount to granting the author a non-exclusive license to the University of Opole, including the right to use the work without territorial restrictions and time limits in the following fields of exploitation:

a) within the scope of recording and multiplication of the work - production of any number of copies of the work in whole or in part using a specified technique, including printing, reprography, magnetic recording and digital technique, introduction of the work into computer memory and computer networks,

b) within the scope of circulation of the original or copies on which the work has been recorded - circulation, lending or hiring of the original or copies,

c) within the scope of dissemination of the work in a manner other than specified in item 2 - making the work or its abstract available on the Internet by enabling the recipients to access the work on-line or enabling them to download the work to their own device that makes it possible to read it, placing the work in electronic databases that disseminate scientific works, including in particular the CEEOL database (Central and Eastern Online Libray) and the abstract in English in the CEJSH database (The Central Europaen Journal of Social Scienes and Humanites).

d) within the scope of creating and distributing dependent works created using the work - using them in the fields of exploitation specified in points 1-3.

5. The author is not entitled to compensation for granting the license to the work.

6. The author agrees that the University may grant further permission to use the work (sublicense) in the fields of exploitation specified in par. 2 paragraph 4.

7. The author agrees that, in connection with the distribution of the work, his or her personal information, that is, name, affiliation, and e-mail address, may be made public.