Doświadczenie światła jako argument dogmatyczny w teologii Grzegorza Palamasa

Wojciech Słomski

doi:10.25167/sth.6153

Opublikowane: 2026-10-31

Tom 46 Nr 1 (2026)

Doświadczenie światła jako argument dogmatyczny w teologii Grzegorza Palamasa

Wojciech Słomski

Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego

Dział: Artykuły z różnych działów teologii, historii i nauk pokrewnych

https://doi.org/10.25167/sth.6153

Abstrakt

Artykuł analizuje teologię Grzegorza Palamasa, koncentrując się na doświadczeniu światła jako argumencie dogmatycznym. Celem tekstu jest wykazanie, że w ujęciu palamickim doświadczenie nie pełni funkcji wtórnej wobec doktryny ani nie stanowi prywatnego zjawiska mistycznego, lecz jest normatywnym elementem teologicznego poznania, domagającym się precyzyjnej artykulacji dogmatycznej. Analiza opiera się przede wszystkim na Triadach (I–II), pismach polemicznych oraz nauce o przebóstwieniu (θέωσις). Artykuł ukazuje, że doświadczenie niezrodzonego światła prowadzi Palamasa do sformułowania rozróżnienia między istotą a energiami Boga jako konieczności dogmatycznej, a nie spekulatywnej hipotezy metafizycznej. W perspektywie polemicznej zestawiono palamicką koncepcję poznania uczestniczącego z epistemologią dyskursywną Barlaama z Kalabrii oraz koncyliacyjną, lecz pojęciowo niestabilną propozycją Grzegorza Akindynosa. W dalszej części wykazano, że doktryna przebóstwienia jako realnego uczestnictwa w energiach Bożych stanowi soteriologiczne domknięcie całej konstrukcji teologicznej Palamasa. Ekskurs porównawczy z teologią Tomasza z Akwinu, oparty na wybranych badaniach współczesnych, pozwala ukazać różnicę między dwoma modelami partycypacji: poprzez łaskę stworzoną oraz poprzez energie niezrodzone. W zakończeniu podkreślono aktualność palamickiej syntezy dla współczesnej refleksji dogmatycznej nad relacją doświadczenia, doktryny i poznania Boga.

Słowa kluczowe:

Grzegorz Palamas, światło niezrodzone, istota i energie, przebóstwienie, doświadczenie religijne, dogmatyka patrystyczna

Inne teksty tego samego autora

Wojciech Słomski, Koronka do Miłosierdzia Bożego w świetle dogmatyki katolickiej , Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego: Tom 46 Nr 1 (2026)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Słomski, W. (2026). Doświadczenie światła jako argument dogmatyczny w teologii Grzegorza Palamasa. Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego, 46(1), 133–155. https://doi.org/10.25167/sth.6153

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Behr John. 2000. Asceticism and Anthropology in Irenaeus and Clement. Oxford – New York: Oxford University Press.
Google Scholar

Beierwaltes Werner. 1998. Platonismus im Christentum. Frankfurt am Main: Vittorio Klostermann.
Google Scholar

Blowers Paul M. 2012. Drama of the Divine Economy: Creator and Creation in Early Christian Theology and Piety. Oxford: University Press.
Google Scholar

Bradshaw David. 2004. Aristotle East and West: Metaphysics and the Division of Christendom. Cambridge: University Press.
Google Scholar

Daley Brian E. 1993. „«A Richer Union»: Leontius of Byzantium and the Relationship of Human and Divine in Christ”. Studia Patristica (24): 239–265.
Google Scholar

Demetracopoulos John A. 2011. Palamas Transformed: Palamite Interpretations of the Distinction between God’s „Essence” and „Energies” in Late Byzantium. W Greeks, Latins, and Intellectual History 1204–1500. Red. Martin Hinterberger, Christopher Schabel, 263–372. Leuven – Paris – Walpole, MA: Peeters.
Google Scholar

Dumsday Travis. 2021. „Is Palamism a Form of Classical Theism, Theistic Personalism, Panentheism, or What? Some Conceptual Clarification for Analytic Philosophers”. Philosophy of Religion: Analytic Researches 5 (2): 27–40.
Google Scholar

Dumsday Travis. 2024. „Palamism Does Not Disfigure the Gospel: A Reply to Thomas Weinandy”. International Journal of Systematic Theology 26 (1): 146–175.
Google Scholar

Florovsky Georges V. 1959–1960. „St Gregory Palamas and the Tradition of the Fathers”. The Greek Orthodox Theological Review 5 (2): 119–131.
Google Scholar

Flogaus Reinhard. 1997. Theosis bei Palamas und Luther. Ein Beitrag zum ökumenischen Gespräch. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
Google Scholar

Flogaus Reinhard. 1998. „Palamas and Barlaam Revisited: A Reassessment of East and West in the Hesychast Controversy of 14th-Century Byzantium”. St. Vladimir’s Theological Quarterly (42): 1–32.
Google Scholar

Gavrilyuk Paul L. 2004. The Suffering of the Impassible God: The Dialectics of Patristic Thought. Oxford: University Press.
Google Scholar

Gavrilyuk Paul L., Hofer Andrew, Levering Matthew. Red. 2024. The Oxford Handbook of Deification. Oxford: University Press.
Google Scholar

Gouillard Jean 1967. Actes des conciles de Constantinople (1341–1351). Paris: Éditions du Cerf.
Google Scholar

Kaldellis Anthony. 2007. The Byzantine Republic: People and Power in New Rome. Cambridge MA: Harvard University Press.
Google Scholar

Ladouceur Paul. 2024. „World-Affirming Theologies in Modern Orthodox Christianity”. Religions 15 (10): 1174.
Google Scholar

Larchet Jean-Claude. 1995. Gregory Palamas and the Tradition of the Fathers. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press.
Google Scholar

Larchet Jean-Claude. 2010. La théologie des énergies divines: des origines à saint Jean Damascène. Paris: Les Éditions du Cerf.
Google Scholar

Larchet Jean-Claude. 2012. Theosis: Deification in Christian Theology. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press.
Google Scholar

Lossky Vladimir. 1957. The Mystical Theology of the Eastern Church. London: James Clarke & Co.
Google Scholar

Loudovikos Nikolaos. 2010. A Eucharistic Ontology: Maximus the Confessor’s Eschatological Ontology of Being as Dialogical Reciprocity. Brookline, MA: Holy Cross Orthodox Press.
Google Scholar

Louth Andrew. 2013. Introducing Eastern Orthodox Theology. Downers Grove, IL: IVP Academic.
Google Scholar

Louth Andrew. 1981. The Origins of the Christian Mystical Tradition: From Plato to Denys. Oxford: Clarendon Press.
Google Scholar

Louth Andrew. 2008. „The Reception of Dionysius in the Byzantine World: Maximus to Palamas”. Modern Theology 24 (4): 573–583.
Google Scholar

Mantzaridis Georgios I. 1984. The Deification of Man: St Gregory Palamas and the Orthodox Tradition. Crestwood, NY: St. Vladimir’s Seminary Press.
Google Scholar

Meyendorff John. 1998. A Study of Gregory Palamas. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press.
Google Scholar

Meyendorff John. 1974. Byzantine Hesychasm: Historical, Theological and Social Problems. London: Variorum Reprints.
Google Scholar

Meyendorff John. 1983. Byzantine Theology: Historical Trends and Doctrinal Themes. New York: Fordham University Press.
Google Scholar

Ostrogorsky George. 1956. History of the Byzantine State. Oxford: Basil Blackwell.
Google Scholar

Papadakis, Aristeides. 1969. „Gregory Palamas at the Council of Blachernae, 1351”. Greek, Roman and Byzantine Studies 10 (4): 333–342.
Google Scholar

Palamas Gregory. 1865. Capita physica, theologica, moralia et practica. W: Patrologia Graeca. T. 150. Red. Jacques-Paul Migne. Paris.
Google Scholar

Palamas Gregory. 1959–1988. Gregorii Palamae Opera. Red. Venance Laurent i in. T. 1–5. Paris: Éditions du Cerf.
Google Scholar

Palamas Gregory. 1988. The One Hundred and Fifty Chapters (Capita physica, theologica, moralia et practica): A Critical Edition, Translation, and Study. Red. i tłum. Robert E. Sinkewicz. Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies.
Google Scholar

Palamas Gregory. 1983. The Triads. Red. John Meyendorff. Tłum. Nicholas Gendle. New York – Mahwah, NJ: Paulist Press.
Google Scholar

Pino Tikhon Alexander. 2022. Essence and Energies: Being and Naming God in St. Gregory Palamas. Abingdon – New York: Routledge.
Google Scholar

Plested Marcus. 2019. „St. Gregory Palamas on the Divine Simplicity”. Modern Theology 35 (3): 508–521.
Google Scholar

Plotinus. 1966–1988. The Enneads. Tłum. Arthur H. Armstrong. Loeb Classical Library. Cambridge MA: Harvard University Press.
Google Scholar

Podskalsky Gerhard. 1977. Theologie und Philosophie in Byzanz. München: C.H. Beck.
Google Scholar

Pseudo-Dionysius Areopagita. 1990. De divinis nominibus. Red. Beate Regina Suchla. Berlin – New York: De Gruyter.
Google Scholar

Pseudo-Dionysius the Areopagite. 1987. Pseudo-Dionysius: The Complete Works. Tłum. Colm Luibheid. New York – Mahwah, NJ: Paulist Press.
Google Scholar

Rigo Antonio. 2007. „Grégoire Palamas «nouveau Chrysostome» et «nouveau Théologien»”. Irénikon (80): 549–562.
Google Scholar

Rigo Antonio (red.). 2004. Gregorio Palamas e oltre. Studi e documenti sulle controversie teologiche del XIV secolo bizantino. Firenze: Leo S. Olschki Editore.
Google Scholar

Runciman Steven. 1970. The Last Byzantine Renaissance. Cambridge: Cambridge University Press.
Google Scholar

Russell Norman. 2004. The Doctrine of Deification in the Greek Patristic Tradition. Oxford: University Press.
Google Scholar

Ware Kallistos. 1975. „God Hidden and Revealed: The Apophatic Way and the Essence–Energies Distinction”. Eastern Church Review 7 (2): 125–136.
Google Scholar

Ware Kallistos. 1977. „The Debate about Palamism”. Eastern Churches Review 9 (1–2): 45–63.
Google Scholar

Weinandy Thomas G. 2024. „Gregory Palamas, Essence and Energy: Eradicating Falsehood and Establishing Truth”. International Journal of Systematic Theology 26 (2): 146–175.
Google Scholar

Williams Rowan. 1990. The Wound of Knowledge: Christian Spirituality from the New Testament to St John of the Cross. London: Darton, Longman & Todd.
Google Scholar

Williams Rowan D. 1977. „The Philosophical Structures of Palamism”. Eastern Churches Review 9 (1–2): 27–44.
Google Scholar

Yannaras Christos. 1991. Elements of Faith: An Introduction to Orthodox Theology. Edinburgh: T&T Clark.
Google Scholar

Yannaras Christos. 2005. On the Absence and Unknowability of God: Heidegger and the Areopagite. London – New York: T&T Clark.
Google Scholar

Zhukovskyy Viktor. 2023. „The Antinomic Method of Gregory Palamas: Between Transcendence and Immanence, God’s Essence and Energy, Single and Multiple Trinity”. Verbum Vitae 41 (3): 693–711.
Google Scholar