Polska eponimia biblijna: Sodoma. Od urbonimu starożytnego miasta do sodomawirusa


Abstrakt

Sodom (in Polish: Sodoma) does not exist. Although this Palestinian town has been known since prehistoric times and it is mentioned in the Bible, there is no archaeological proof which would confirm its location. In 2011, the name Sodoma was removed from the official list which includes Polish equivalents of geographical names of the world. However, the onym is still used in the Polish language. This name and its derivatives appear mainly in numerous eponyms. We can find here semantic derivatives (eg. sodoma), structural-semantic ones (eg. sodomia, sodomita, sodomizować), phraseological ones (eg. sodoma i gomora, grzech sodomski, jabłko sodomskie, jeden (jedyny) sprawiedliwy w Sodomie i Gomorze), and the ones which were created as a result of transonymisation. Other proper names derived from Sodoma are usually international in their character. The most frequent ones are artiphonyms and titles of various pieces of art – in painting, music, literature, etc. The connotative value of Sodoma is wider than it seems when we take only a cursory look at eponymous forms, but the dominant connotations are sexual ones (from heterosexual practices through homosexual ones to zoophilia). Sodoma is also related to catastrophe, mess, as well as to justice and morality. Probably thanks to its wide range of eponymous forms, the onym Sodoma is still present in Polish dictionaries of proper names. What is more, phraseological associations with Gomorrah (in Polish: Gomora, another biblical town) are so strong that in a few dictionaries the information about the name Sodoma appears only in the entry devoted to Gomora.





Słowa kluczowe

eponym; proper name; biblism; appellativisation; transonymisation; dictionary

Arndt M., 2011, Pentapol. – Encyklopedia katolicka, t. 15: Pastoralna psychologia – Porphyreon, red. E. Giglewicz, Lublin, szp. 271.

Atlas biblijny, 1991, Warszawa.

Bąba S, 1971, Frazeologia biblijna i modlitewna w tytułach utworów literackich, „Język Polski”, 51, nr 5, s. 358–364.

Bijak U., 2017, Transonimizacja, czyli „wędrówki nazw”, „Folia Onomastica Croatica”, 26, s. 1–14.

Browning W. R. F., 2005, Słownik Biblii, przeł. J. Slawik, Warszawa.

Chudorlińska E., Kacieszczenko S., Tomal M., Tsermegas I., Zagórski B. R. (oprac.), 2004, Nazewnictwo geograficzne świata, z. 2: Bliski Wschód, Warszawa.

Cieślikowa A., 1994, Problemy współczesnej leksykografii onomastycznej, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, 50, s. 119–127.

Czeszewski M., Foremniak K., 2011, Ludzie i miejsca w języku. Słownik frazeologizmów eponimicznych, Warszawa.

Dąbrowska A., 1996, W adamowym stroju chodzić krętymi drogami. O eufemizmach wywodzących się z języka religijnego, „Poradnik Językowy”, z. 10, s. 33–39.

Dereń B., 1995, Pochodne nazw własnych w języku i w tekście, Opole.

Długosz-Kurczabowa K., 1990, Apelatywizacja biblijnych nazw własnych w języku polskim, Warszawa.

Doroszewski W. (red.), 1996–1997, Słownik języka polskiego, t. 1–11, Warszawa.

Doroszewski W. (red.), 1998, Słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa.

Doroszkiewicz M., 1992, Antroponomy w rosyjskiej i polskiej botanicznej terminologii gwarowej, „Slavica Wratislaviensia”, 69, s. 89–97.

Dziadosz J., 2013, Sodoma. – Encyklopedia katolicka, t. 18: Serbowie–Szczepański, red. E. Giglewicz, Lublin, szp. 534.

Grzenia J., 2003, Słownik nazw własnych, Warszawa.

Grzenia J., 2008, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi, Warszawa.

Jakubowicz M., 2010, Enancjosemia – próba przedstawienia podstawowych problemów, „Język Polski”, 90, nr 1, s. 23–31.

Jaracz M., 2003, Stereotyp onimiczny w przysłowiach polskich. – Studia językoznawcze, t. 2: Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny, red. M. Białoskórska, Szczecin, s. 113–123.

Kamińska M., Bieńkowska D., 1990, Biblijne i modlitewne frazeologizmy w polszczyźnie łodzian, „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN”, 36, s. 117–122.

Karłowicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (red.), 1900–1927, Słownik języka polskiego, t. 1–8, Warszawa.

Kopaliński W., 1996, Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych, Warszawa.

Kopaliński W., 2000, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa.

Kosyl Cz., 1978, Metaforyczne użycie nazw własnych. – Z zagadnień słownictwa współczesnego języka polskiego, red. M. Szymczak, Wrocław, s. 133–143.

Krauss H., 2001, Skrzydlate słowa biblijne. Słownik zwrotów biblijnych, przekł. i oprac. P. Pachciarek, Warszawa.

Krzyżanowski J. (red.), 1969–1978, Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. 1–4, Warszawa.

Lewinson J., 1999, Słownik seksualizmów polskich, Warszawa.

Linde S. B., 1854–1860, Słownik języka polskiego, wyd. 2, t. 1–6, Warszawa.

Marcinkiewicz J., Marcinkiewicz R., 2010, Dziwne przypadki doktora Hammonda i pana Mooga, czyli o odimiennych nazwach instrumentów muzycznych w polsko- i anglojęzycznych słownikach eponimów. – Unisono na pomieszane języki, t. 1: O rocku, jego twórcach i dziełach (w 70-lecie Czesława Niemena), red. R. Marcinkiewicz, Sosnowiec, s. 89–102.

Marcinkiewicz R., 2010, Polska eponimia biblijna (Jerycho). Wartość konotacyjna nazwy własnej i jej odzwierciedlenie w słownikach i onomastykonach. – Etnolingwistyka a leksykografia. Tom poświęcony Profesorowi Jerzemu Bartmińskiemu, red. W. Chlebda, Opole, s. 177–181.

Metzger B. M., Coogan M. D. (red.), 2004, Słownik wiedzy biblijnej, konsultacja wyd. pol. ks. W. Chrostowski, przekł. A. Karpowicz, T. Kowalska, J. Marzęcki, T. Mieszkowski, B. Olszewska, P. Pachciarek, Warszawa.

Meynet R., 2006, Binarność, podstawowa cecha języka religijnego, przeł. T. Kot. – Język Biblii a język współczesny. Praca zbiorowa, red. R. Komurka, Kraków, s. 11–22.

Michalewski K., 1972, Udział imion własnych we wzbogacaniu apelatywnych zasobów słownikowych, „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN”, 18, s. 101–131.

Orłoś T., 1997, Skrzydlate słowa pochodzenia biblijnego w języku czeskim i polskim. – Problemy frazeologii europejskiej II. Frazeologia a religia, red. A. M. Lewicki, W. Chlebda, Warszawa, s. 123–127.

Podlawska D., Świątek-Brzezińska M., 2008, Słownik nazw osobowych i miejscowych, Warszawa–Bielsko-Biała.

Popowski R., 2013, Onomastykon Septuaginty, Warszawa.

Rospond S., 1985, Elementy biblijne w toponimii słowiańskiej Biblii a język współczesny, „Slavica Hierosolymitana. Slavic Studies Of The Hebrew University”, 7, ed. by D. Segal, W. Moskovich, M. Taube, Jerusalem, s. 153–162.

Rudnicka E., 2006, Eponimizmy versus eponimy. Eponimizmy jako efekt mechanizmu apelatywizacji eponimów. – Onimizacja i apelatywizacja, red. Z. Abramowicz, E. Bogdanowicz, Białystok, s. 185–199.

Rutkowski M., 2012, Słownik metafor i konotacji nazw własnych, Olsztyn.

Rytel D., 1988, Pary wyrazowe w języku niemieckim na tle języka czeskiego i polskiego. – Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej IV, red. M. Basaj, D. Rytel, Wrocław, s. 177–184.

Sielicki K., 2009, Onomastykon Biblii Hebrajskiej i Nowego Testamentu. Systematyzacja zapisu biblijnych nazw własnych, Warszawa.

Skorupka S., 1996, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. 1–2, Warszawa.

Stomma L., 2000, Słownik polskich wyzwisk, inwektyw i określeń pejoratywnych, Warszawa.

Treder J., 1985, Nazwy biblijne w polskiej frazeologii, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego. Filologia Polska. Prace Językoznawcze”, 11, s. 87–96.

Tronina A., Walewski P., 2009, Biblijne nazwy osobowe i topograficzne. Słownik etymologiczny, Częstochowa.

Waszakowa K., 2012, Złożony charakter procesów włączania elementów obcych do języka polskiego (na przykładzie zapożyczenia „celebryta”). – Odkrywanie znaczeń w języku, red. K. Mikołajczuk, K. Waszakowa, Warszawa, s. 290–306.

Zgółkowa H. (red.), 1994–2005, Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 1–50, Poznań.

Pobierz

Opublikowane : 2020-12-19


Marcinkiewicz, R. (2020). Polska eponimia biblijna: Sodoma. Od urbonimu starożytnego miasta do sodomawirusa. Stylistyka, 29, 213-233. https://doi.org/10.25167/Stylistyka29.2020.13

Radosław Marcinkiewicz 
Uniwersytet Opolski  Polska
https://orcid.org/0000-0003-0218-5267


CitedBy Crossref
0

CitedBy Scopus
0



Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

1. Prawa autorskie majątkowe do opublikowanych utworów ma Uniwersytet Opolski (do utworu zbiorowego) oraz Autorzy (do poszczególnych części utworu zbiorowego mających samodzielne znaczenie).

2. W czasopiśmie naukowym „Stylistyka” publikowane mogą być jedynie utwory wcześniej nie rozpowszechnione.

3. Uniwersytet Opolski nie ogranicza możliwości dalszego rozpowszechnienia przez Autora jego utworu pod warunkiem wskazania czasopisma naukowego „Stylistyka” jako pierwotnego miejsca publikacji oraz zgody Wydawnictwa UO.

4. Zgoda na publikację utworu w czasopiśmie naukowym „Stylistyka” jest równoznaczna z udzieleniem przez Autora Uniwersytetowi Opolskiemu licencji niewyłącznej, obejmującej prawo do korzystania z utworu bez ograniczeń terytorialnych oraz czasowych na następujących polach eksploatacji:

a) w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką dowolnej ilości egzemplarzy utworu w całości lub w części, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową, wprowadzenie utworu do pamięci komputera i sieci informatycznych,

b) w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału lub egzemplarzy,

c) w zakresie rozpowszechnienia utworu w sposób inny niż określonych w pkt 2 – udostępnienie utworu lub jego streszczenia w Internecie przez umożliwienie odbiorcom dostępu do utworu on-line lub umożliwienie ściągnięcia utworu do własnego urządzenia pozwalającego na zapoznawanie się z utworem, zamieszczenie utworu w bazach elektronicznych zajmujących się rozpowszechnianiem utworów naukowych, w tym w szczególności w bazie  CEEOL (Central and Eastern Online Libray) oraz streszczenia w języku angielskim w bazie CEJSH (The Central Europaen Journal of Social Scienes and Humanites).

d) w zakresie tworzenia i rozpowszechniania dzieł zależnych zrealizowanych przy wykorzystaniu utworu – korzystanie z nich na polach eksploatacji określonych w pkt 1–3.

5. Z tytułu udzielenia licencji do utworu Autorowi nie należy się wynagrodzenie.

6. Autor wyraża zgodę na udzielenie przez Uniwersytet dalszego zezwolenia na korzystanie z utworu (sublicencja) na polach eksploatacji wymienionych w par. 2 ust. 4.

7. Autor wyraża zgodę na upublicznienie, w związku z rozpowszechnieniem utworu, swoich danych osobowych, to jest imienia i nazwiska, afiliacji oraz adresu e-mail.