Źródła finansowania działalności charytatywnej prepozytury szpitalnej opactwa kanoników regularnych z Żagania do początku XVI w.

Zbigniew Krzysztof Witczak

doi:10.25167/sth.5868

Opublikowane: 2025-12-30

Tom 45 Nr 2 (2025)

Źródła finansowania działalności charytatywnej prepozytury szpitalnej opactwa kanoników regularnych z Żagania do początku XVI w.

Zbigniew Krzysztof Witczak

Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego

Dział: Artykuły z różnych działów teologii, historii i nauk pokrewnych

https://doi.org/10.25167/sth.5868

Abstrakt

Ważnym aspektem działalności klasztorów kanoników regularnych na średniowiecznym Śląsku była działalność charytatywna, wsparcie ubogich i potrzebujących. Realizacja tej misji prowadzona była m.in. przez prepozytury szpitalne. Żagański konwent kanoników reguły św. Augustyna, sprowadzony do miasta w 1284 r., od początku XIV w. prowadził w Żaganiu hospicjum, zarządzając nim zarówno w sprawach materialnych, jak i duchowych. Środki na finansowanie swojego istnienia pozyskiwał na różne sposoby, m.in. poprzez darowizny, otrzymywane wsparcie od opata czy samodzielne zakupy. Analiza źródeł dowodzi, że były to działania przemyślane, mające znamiona planowania i celowej dywersyfikacji źródeł i rodzajów otrzymywanych czynszów.

Słowa kluczowe:

kanonicy regularni, Żagań, prepozytura szpitalna, finansowanie

Inne teksty tego samego autora

Zbigniew Krzysztof Witczak, Przykłady łamania reguły zakonnej przez kanoników regularnych z Żagania w średniowieczu w świetle kroniki klasztornej , Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego: Tom 40 Nr 2 (2020)
Zbigniew Krzysztof Witczak, Nie tylko primus reformator klasztoru żagańskiego , Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego: Tom 39 Nr 1 (2019)
Zbigniew Krzysztof Witczak, Skomplikowane losy opata klasztoru kanoników regularnych w Żaganiu Pawła II (1522–1525) , Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego: Tom 43 Nr 2 (2023)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Witczak, Z. K. (2025). Źródła finansowania działalności charytatywnej prepozytury szpitalnej opactwa kanoników regularnych z Żagania do początku XVI w. Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego, 45(2), 125–144. https://doi.org/10.25167/sth.5868

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Antosiewicz Klara. 1978. „Opieka nad chorymi i biednymi w krakowskim Szpitalu Świętego Ducha (1220–1741)”. Roczniki Humanistyczne 26 (2): 35–79.
Google Scholar

Aumann Jordan. 2007. Zarys historii duchowości. Tłum. Jan Machniak. Kielce: Jedność.
Google Scholar

Barciak Antoni. 2013. Luksemburgowie na tronie czeskim w opinii inicjatora „Katalogu opatów żagańskich” Ludolfa. W Rycerze, wędrowcy, kacerze. Studia z historii średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy Środkowej. Red. Beata Wojciechowska, Waldemar Kowalski, 65–71. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Google Scholar

Chmielewska Katarzyna. 2015. Klasztor i jego problemy w średniowiecznych śląskich i kłodzkich kronikach kanoników regularnych. Częstochowa: Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie.
Google Scholar

Derwich Marek. 1992. Benedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze w średniowieczu. Warszawa – Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar

Dola Kazimierz. 1972. Szpitale w średniowiecznej Polsce pod zarządem kościelnym. Rzym: Papieski Instytut Studiów Kościelnych.
Google Scholar

Dola Kazimierz. 2014. Res sacra miser – studia z dziejów dobroczynności i opieki społecznej. Opole: Wydział Teologiczny Uniwersytetu Opolskiego.
Google Scholar

Drabina Jan. 1968. „Ośrodki kaznodziejskie Wrocławia jako centra walki z Jerzym z Podiebradu”. Acta Universitatis Wratislaviensis 14: 129–145.
Google Scholar

Filipek-Misiak Aleksandra. 2016. W ogrodzie cnót, wad i grzechów. Problematyka cnót w wybranych średniowiecznych kronikach klasztornych na Śląsku i w Czechach. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Google Scholar

Goff Le Jacques. 1970. Kultura średniowiecznej Europy. Tłum. Hanna Szumańska-Grossowa. Warszawa: PWN.
Google Scholar

Goff Le Jacques. 1997. Narodziny czyśćca. Tłum. Krzysztof Kocjan. Warszawa: PIW.
Google Scholar

Goff Le Jacques. 2001. Średniowiecze i pieniądze. Esej z antropologii historycznej. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Aletheia.
Google Scholar

Grüger Heinrich. 1995–1996. „Schlesisches Klosterbuch Naumburg am Bober. Praepositura conventualis, dann Abtei, später Praepositura ruralis der Regulierten Augustiner-Chorherren”. Jahrbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau 36–37: 25–36.
Google Scholar

Gryz Krzysztof. 2016. „Uczynki miłosierdzia względem ciała i duszy. Historia i praktyka”. Analecta Cracoviensia 48: 57–83. DOI: https://doi.org/10.15633/acr.2017
Google Scholar

Grzesiak Tadeusz. 2002. Uczynki wobec Chrystusa i bliźnich podstawą oceny człowieka na sądzie ostatecznym. W Bądźcie miłosierni, jak Ojciec wasz jest miłosierny (Łk 6,36). Red. Tomasz Maria Dąbek, 83–102. Kraków: WN Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II.
Google Scholar

Karczewska Joanna. 2024. „Opat w trudnych czasach? Marcin Rinkenberg i jego opackie rządy w klasztorze kanoników regularnych w Żaganiu (1468–1489)”. Saeculum Christianum 30 (2): 68–78. DOI: https://doi.org/10.21697/sc.2023.30.2.5
Google Scholar

Karczewska Joanna. 2024. „Początki zielonogórskiej prepozytury kanoników regularnych z Żagania”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 122: 145–157. DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.15850
Google Scholar

Kogut Mieczysław. 2008. „Początki klasztoru kanoników regularnych w Nowogrodzie Bobrzańskim”. Wrocławski Przegląd Teologiczny 16 (1): 203–210.
Google Scholar

Kołosowski Tadeusz. 2017. „Troska o chorych w klasztorach starożytnych w świetle wybranych reguł monastycznych”. Saeculum Christianum 24: 5–16. DOI: https://doi.org/10.21697/sc.2017.24.1
Google Scholar

Kumor Bolesław. 1999. Opieka społeczna Kościoła w świetle ustawodawstwa synodalnego w Polsce (do 1795 r.). W Charitas. Miłosierdzie i opieka społeczna w ideologii, normach postępowania i praktyce społeczności wyznaniowych w Rzeczypospolitej XVI–XVIII w. Red. Urszula Augustyniak, Andrzej Karpiński, 11–18. Warszawa: SEMPER.
Google Scholar

Łatak Kazimierz. 1999. Kanonicy regularni laterańscy na Kazimierzu w Krakowie do końca XVI w. Ełk: Kuria Biskupia Diecezji Ełckiej.
Google Scholar

Majka Józef. 1985. Rozwój działalności charytatywnej w Kościele. W Miłość miłosierna. Red. Jan Krucina, 195–221. Wrocław: Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej.
Google Scholar

Mandziuk Józef. 2001. „Opieka społeczna Kościoła katolickiego na Śląsku do czasów pruskich (1742 r.)”. Resovia Sacra 8: 129–166.
Google Scholar

Manikowska Halina. 2002. Religijność miejska. W Ecclesia et civitas. Kościół i życie religijne w mieście średniowiecznym. Red. Halina Manikowska, Hanna Zaremska, 11–34. Warszawa: Neriton.
Google Scholar

Manikowska Halina (przy współpracy Piotra Oknińskiego). 2018. Przeszłość osobista i tożsamość wspólnotowa. Formy i treści memorii w późnym średniowieczu. W Przeszłość w kulturze średniowiecznej Polski. T. 2. Red. Halina Manikowska, 271–276. Warszawa: Neriton.
Google Scholar

Michałowski Roman. 1984. „Święta moc fundatora klasztoru (Niemcy XI–XII w.)”. Kwartalnik Historyczny 91 (1): 3–24.
Google Scholar

Mika Norbert. 2000. Bożogrobcy raciborscy w średniowieczu. W Klasztor w mieście średniowiecznym i nowożytnym: materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w Turawie w dniach 6–8 maja 1999 r. przez Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiego. Red. Marek Derwich, Anna Pobóg-Lenartowicz, 419–426. Wrocław – Opole: Pracownia Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych „Larhcor”.
Google Scholar

Milik Katarzyna. 2019. „Wpływ Kościoła katolickiego na rozwój szpitalnictwa polskiego w XVI–XIX w.”. Zeszyty Historyczne. Prace Naukowe Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie 18: 69–83. DOI: https://doi.org/10.16926/zh.2019.18.04
Google Scholar

Możejko Beata. 2010. Rozrachunek z życiem doczesnym. Gdańskie testamenty mieszczańskie z XV i początku XVI w. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Google Scholar

Piwowarczyk Elżbieta, Tyszka Przemysław. 2006. „Przyczynek do pobożności mieszczan krakowskich na podstawie XV-wiecznych legatów w Liber Testamentorum (rkps 772)”. Nasza Przeszłość 105: 7–42. DOI: https://doi.org/10.52204/np.2006.105.7-42
Google Scholar

Piwowarczyk Elżbieta. 2011. „Pobożność krakowskich mieszczan w świetle ich testamentowych legatów z lat 1501–1530”. Saeculum Christianum, 18 (2): 77–100.
Google Scholar

Pobóg-Lenartowicz Anna. 1995. Attending the sick in Augustinian monasteries in Silesia in the Middle Ages. W La vie quotidienne des moines et chanoines réguliers au Moyen Âge et temps modernes. Red. Marek Derwich, 203–214. Wrocław: Larhcor.
Google Scholar

Pobóg-Lenartowicz Anna. 1999. Kanonicy regularni na Śląsku. Życie konwentów w śląskich klasztorach kanoników regularnych w średniowieczu (Studia i Monografie 269). Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Google Scholar

Pobóg-Lenartowicz Anna. 2002. Z badań nad studiami uniwersyteckimi śląskich kanoników regularnych w średniowieczu. W Kultura edukacyjna na Górnym Śląsku. Red. Antoni Barciak, 248–262. Katowice: Societas Scientiis Favendis Silesiae Superioris – Instytut Górnośląski.
Google Scholar

Pobóg-Lenartowicz Anna. 2004. Działalność charytatywna kanoników regularnych na Śląsku w średniowieczu. W Curatores pauperum. Źródła i tradycje kultury charytatywnej Europy Środkowej. Red. Antoni Barciak, 105–113. Katowice: Societas Scientiis Favendis Silesiae Superioris – Instytut Górnośląski.
Google Scholar

Pobóg-Lenartowicz Anna. 2005. Formacja intelektualna śląskich kanoników regularnych w średniowieczu. W Źródła kultury umysłowej w Europie środkowej ze szczególnym uwzględnieniem Śląska. Red. Antoni Barciak, 180–195. Katowice: Societas Scientiis Favendis Silesiae Superioris – Instytut Górnośląski.
Google Scholar

Pobóg-Lenartowicz Anna. 2013. Uczeni i sławni mężowie w „Katalogu opatów żagańskich”. W Rycerze, wędrowcy, kacerze. Studia z historii średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy Środkowej. Red. Beata Wojciechowska, Waldemar Kowalski, 241–251. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Google Scholar

Podgórska-Klawe Zofia. 1988. Początki i rozwój szpitalnictwa. W Historia medycyny. Red. Tadeusz Brzeziński, 80–94. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Google Scholar

Rexroth Frank.1994. Armut und Memoria im spätmittelalterlichen London. W Memoria in der Gesellschaft des Mittelalters. Red. Dieter Geuenich, Otto Gerhard Oexle, 336–361. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
Google Scholar

Ryłko Stanisław. 1993. Reguła św. Augustyna z klasztoru kanoników regularnych w czeskim Rudniku. Kraków (brak wyd.).
Google Scholar

Schilling Friedrich. 1938. Ursprung und Frühzeit des Deutschtums in Schlesien und im Lande Lebus. Leipzig: Verlag von S. Hirzel.
Google Scholar

Słoń Marek. 2000. Klasztor – szpital – miasto Wrocław w średniowieczu. W Klasztor w mieście średniowiecznym i nowożytnym: materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w Turawie w dniach 6–8 maja 1999 r. przez Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiego. Red. Marek Derwich, Anna Pobóg-Lenartowicz, 269–276. Wrocław – Opole: Pracownia Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych „Larhcor”.
Google Scholar

Słoń Marek. 2004. Hospitale et civitas. Miejsce szpitala w życiu komuny miejskiej w Europie Środkowej do reformacji. W Curatores pauperum. Źródła i tradycje kultury charytatywnej Europy Środkowej. Red. Antoni Barciak, 43–53. Katowice: Societas Scientiis Favendis Silesiae Superioris – Instytut Górnośląski.
Google Scholar

Starnawska Maria. 2000. Działalność szpitalna zakonów krzyżowych w miastach średniowiecznych na ziemiach polskich. W Klasztor w mieście średniowiecznym i nowożytnym: materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w Turawie w dniach 6–8 maja 1999 r. przez Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiego. Red. Marek Derwich, Anna Pobóg-Lenartowicz, 257–268. Wrocław – Opole: Pracownia Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych „Larhcor”.
Google Scholar

Steller Georg. 1968–1969. „Die Anfänge des (Saganer) Augustinerstiftes in Naumburg am Bober (1217–1284)”. Archiv für schlesische Kirchengeschichte 26: 19–63.
Google Scholar

Surdacki Marian. 2015. „Działalność charytatywna zakonów żeńskich w Polsce do końca XVIII w.”. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 103: 237–271. DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.12037
Google Scholar

Surdacki Marian. 2015. „Prepozytury szpitalne – podstawowy typ polskiego szpitala średniowiecznego”. Nasza Przeszłość 125: 5–53. DOI: https://doi.org/10.52204/np.2016.125.5-53
Google Scholar

Surdacki Marian. 2015. „Szpitalnictwo zakonne w średniowiecznej Polsce”. Roczniki Humanistyczne 63 (2): 49–98. DOI: https://doi.org/10.18290/rh.2015.63.2-3
Google Scholar

Świerk Alfred. 1965. Średniowieczna biblioteka klasztoru kanoników regularnych w Żaganiu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Vauchez Andre. 1996. Duchowość średniowiecza. Tłum. Hanna Zaremska. Gdańsk: Marabut.
Google Scholar

Wiszewski Przemysław. 2003. „Życie zakonne w oczach elity intelektualnej Śląska średniowiecznego i nowożytnego. Przemiany pewnego motywu”. Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia 53: 179–198.
Google Scholar

Wiszewski Przemysław. 2011. Chrześcijański książę Henryk – wokół pobożności księcia śląskiego Henryka I Brodatego. W Dynamika przemian społecznych i religijnych w średniowieczu. Red. Tadeusz Grabarczyk, Tadeusz Nowak, 187–221. Warszawa: DiG.
Google Scholar

Witczak Zbigniew. 2019. „Nie tylko Primus reformator klasztoru żagańskiego. Działalność gospodarcza opata Trudwina I”. Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego 39 (1): 189–209. DOI: https://doi.org/10.25167/sth.395
Google Scholar

Wohlbrück Sigmund Wilhelm. 1832. Geschichte des ehemaligen Bisthums Lebus und des Landes dieses Nahmens. T. 3. Berlin: Selbstverl. des Verf.
Google Scholar

Wojtyska Henryk Damian. 1975. Nauka i nauczanie u kanoników regularnych (na przykładzie Kongregacji Bożego Ciała). W Dzieje teologii katolickiej w Polsce. T. 2. Cz. 2. Red. Marian Rechowicz, 455–458. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.
Google Scholar

Wółkiewicz Ewa. 2010. „Formy dobroczynności w miastach śląskich w średniowieczu”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 58 (2): 213–232.
Google Scholar

Wysmułek Jakub. 2010. „Przejawy religijności mieszczan krakowskich na podstawie XIV-wiecznych testamentów i zapisów pobożnych”. Odrodzenie i Reformacja w Polsce 54: 85–126.
Google Scholar

Zyglewski Zbigniew. 2000. Średniowieczne donacje mieszczan na rzecz klasztorów kujawskich. W Klasztor w mieście średniowiecznym i nowożytnym: materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w Turawie w dniach 6–8 maja 1999 r. przez Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiego. Red. Marek Derwich, Anna Pobóg-Lenartowicz, 103–110. Wrocław – Opole: Pracownia Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych „Larhcor”.
Google Scholar